Wat is een Ponzi scheme en hoe herken je die?

Wat is een Ponzi scheme?

Een Ponzi scheme is een vorm van beleggingsfraude waarbij geld van nieuwe investeerders wordt gebruikt om rendementen aan bestaande investeerders uit te betalen. In een Ponzi scheme worden dus geen daadwerkelijk gerealiseerde winsten uitbetaald en er is geen onderliggende waardecreatie of winstgevend businessmodel. Je investeert in feite in gebakken lucht zonder dat je dit doorhebt.

Om nieuwe investeringen aan te trekken belooft de organisator onrealistische en “too good to be true” rendementen. Zolang er voldoende nieuwe deelnemers toetreden, lijkt het systeem te functioneren, maar zodra de instroom stopt of terugloopt, is er geen geld meer om deelnemers te betalen en wordt het duidelijk dat het om een Ponzi scheme gaat. Investeerders blijven met verlies achter, terwijl de organisator en enkele andere vroege deelnemers hebben geprofiteerd en ervandoor zijn gegaan met jouw geld.

Korte samenvatting

• Ponzi schemes betalen rendementen uit met geld van nieuwe investeerders, niet met echte winst of waardecreatie
• Gegarandeerde of extreem hoge rendementen zonder risico zijn een belangrijke red flag
• Zodra de instroom van nieuwe deelnemers afneemt, stort een Ponzi scheme in
• Binnen crypto komen Ponzi-achtige constructies voor bij onder andere DeFi-projecten en nep-ICO’s zonder transparant verdienmodel
• Het verschil met een piramidespel zit vooral in de structuur: bij een Ponzi scheme werft de organisator nieuwe investeerders, terwijl bij een piramidespel deelnemers zelf actief nieuwe leden moeten aanbrengen

Waarom heet het een Ponzi scheme?

Een Ponzi scheme heet zo omdat de naam afkomstig is van Charles Ponzi, een Italiaans-Amerikaanse oplichter die in 1920 in de Verenigde Staten een grootschalige fraude opzette. Hij was niet de eerste persoon die deze vorm van fraude uitvoerde, maar hij werd er wereldwijd bekend mee doordat hij investeerders een rendement van 50% binnen 45 dagen beloofde via een vermeende arbitragestrategie met internationale antwoordcoupons (postal reply coupons). Maar hier kwam weinig van terecht; in de praktijk gebruikte hij het geld van nieuwe investeerders om vroege investeerders uit te betalen.

Hoewel vergelijkbare fraudevormen al vóór 1920 bestonden, werd het model door de omvang en media-aandacht rond Charles Ponzi wereldwijd bekend en kreeg het zijn naam.

Hoe werkt een Ponzi scheme?

Een Ponzi scheme werkt door deelnemers uit te betalen met tegoeden afkomstig van nieuwe deelnemers. Op deze manier bestaat er een bepaald patroon. Het begint vaak met het presenteren van investeringskansen met hoge en 100% gegarandeerde rendementen, zoals 50% binnen een X-aantal dagen. Nieuwe investeerders worden op deze manier binnengehaald.

Naarmate het netwerk groeit, worden de vroege investeerders daadwerkelijk beloond met de vooraf beloofde rendementen. Dit wekt vertrouwen onder de investeerders en helpt bij het aantrekken van nieuwe investeerders. De clue: het wordt niet uitbetaald uit daadwerkelijk gerealiseerde winsten, maar met tegoeden die zijn ingelegd door nieuwe investeerders.

Het netwerk groeit tot een bepaalde omvang. In de tussentijd worden de beloofde rendementen netjes uitbetaald, maar om hieraan te blijven voldoen is er steeds meer nieuw kapitaal nodig. Wanneer de hype afneemt en de toestroom minder wordt, begint het systeem langzaam in te storten. Investeerders stoppen met het ontvangen van beloningen en het systeem stort op een gegeven moment volledig in.

Het systeem werkt dus alleen zolang er sprake is van constante, toenemende groei.

Waar komt de Ponzi scheme vandaan?

De Ponzi scheme kreeg pas echt een naam nadat de fraudezaak van Charles Ponzi veel publiciteit kreeg in 1920, maar de constructie bestaat al veel langer. Historische varianten van kettingbrieven en frauduleuze investeringsconstructies vertonen sterke overeenkomsten met moderne Ponzi schemes.

Het idee blijft hetzelfde: het uitbetalen van bestaande deelnemers met geld van nieuwe deelnemers. Het concept past zich aan de tijd aan: van postcoupons in 1920 tot vastgoedfondsen, hedgefondsen en tegenwoordig ook crypto-projecten.

Voorbeelden van bekende Ponzi schemes

Door de geschiedenis heen zijn er verschillende Ponzi schemes geweest met grote impact. Van postcoupons tot hedgefondsen en crypto. Hieronder drie van de bekendste voorbeelden.

Charles Ponzi (1920)

De naamgever van de scam, de Charles Ponzi scheme, was een bekende oplichtingstruc in 1920, waarbij hij investeerders 50% rendement beloofde binnen 45 dagen door middel van arbitrage (verschillen in koop- en verkoopprijzen bij verschillende aanbieders) in internationale antwoordcoupons (postal reply coupons). Hij zou dit doen door goedkoper in het buitenland antwoordcoupons in te kopen en deze tegen een hogere prijs te verkopen in de Verenigde Staten.

Hij deed dit echter nauwelijks en betaalde het beloofde rendement uit via geld van nieuwe investeerders. Hoe eerder je binnen het systeem zat, hoe hoger je rendement. Het vertrouwen groeide en binnen enkele maanden werden er miljoenen dollars opgehaald. In die tijd een absolute goudmijn.

Toen journalisten en toezichthouders de constructie begonnen te onderzoeken en investeerders massaal hun geld wilden opnemen, stortte het systeem in. Ponzi werd gearresteerd en veroordeeld. Zijn naam werd sindsdien synoniem voor dit type fraude.

Bernie Madoff (2008)

Het grootste Ponzi scheme-schandaal in de moderne tijd is dat van Bernie Madoff in 2008. Via zijn beleggingsfirma Bernard L. Madoff Investment Securities beloofde hij klanten consistente, stabiele rendementen, ongeacht de marktomstandigheden.

Zijn firma zou volgens een gepresenteerde strategie beleggen om zo rendement te realiseren, maar in de praktijk werd het geld van nieuwe investeerders gebruikt om bestaande investeerders uit te betalen. Hij vervalste rekeningoverzichten en handelsrapporten om de illusie van legitieme winst te wekken.

Hij hield dit ongeveer 17 tot 20 jaar vol (de fraude begon begin jaren 1990) en trok onder andere pensioenfondsen, goede doelen, vermogende particulieren en institutionele beleggers aan. Het masker viel tijdens de financiële crisis in 2008, toen veel investeerders logischerwijs winsten wilden veiligstellen en dus geld wilden opnemen. Het bleek echter dat Madoff niet meer aan de verplichtingen kon voldoen en viel de aap uit de mouw. De geschatte omvang bedroeg circa 65 miljard dollar aan gerapporteerde tegoeden, met daadwerkelijke verliezen van tientallen miljarden dollars. Madoff werd in 2009 veroordeeld tot 150 jaar gevangenisstraf.

OneCoin (2014–2017)

Een redelijk recent voorbeeld is dat van OneCoin, een cryptoproject dat werd geleid door de zogeheten “Cryptoqueen”, Ruja Ignatova. Wereldwijd werden seminars, evenementen en agressieve marketingcampagnes georganiseerd om investeerders aan te trekken. Investeerders konden in de toen nog vrij onbekende, maar spannende cryptomarkt pakketten aanschaffen die recht gaven op mining tokens, waarmee ze OneCoins konden verkrijgen. Er was echter geen publieke, verifieerbare blockchain en de waarde van OneCoin werd intern bepaald. Deze was niet gebaseerd op vraag en aanbod.

Het project bestond uit een vorm van Ponzi scheme met piramidespelelementen. Deelnemers werden door middel van een commissiemodel gestimuleerd om nieuwe deelnemers te werven. Hoe hoger in de hiërarchie, hoe meer commissie men ontving. Ook als jouw affiliates nieuwe deelnemers onboardden. Tegelijkertijd werden uitbetalingen mogelijk gemaakt door nieuwe instroom van kapitaal. Wereldwijd werd naar schatting meer dan 4 miljard dollar opgehaald (sommige schattingen spreken zelfs van meer dan 4,5 miljard dollar).

In 2017 verdween Ignatova en andere betrokkenen uit beeld. Verschillende leiders van het project zijn later gearresteerd en veroordeeld. OneCoin geldt als een van de grootste fraudezaken binnen de cryptosector.

Ponzi Schemes binnen crypto

De toenemende populariteit van crypto heeft ervoor gezorgd dat de cryptomarkt een interessant doelwit is geworden voor mogelijke Ponzi schemes. De cryptosector is gevoelig voor Ponzi-achtige constructies vanwege een gebrek aan regulering in sommige sectoren, zoals de DeFi-markt, de complexe technologie achter de cryptomarkt, volatiliteit en snelle en vaak laagdrempelige kapitaalstromen.

Je ziet binnen de cryptomarkt dan ook vaak Ponzi-achtige constructies terug in:

DeFi (Decentralized Finance)

DeFi-platformen maken het mogelijk om rente te verdienen, crypto te lenen en te handelen zonder tussenpartij, dus op volledig decentrale wijze. Juist de mogelijkheden en het gebrek aan kennis bij investeerders zorgen ervoor dat projecten extreem hoge rendementen kunnen aanbieden zonder goede onderbouwing. Zo kunnen protocollen uitbetalingen financieren met nieuwe investeringen of door het uitgeven van nieuwe tokens. Zolang nieuwe deelnemers blijven instappen, lijkt het model winstgevend. Wanneer de instroom afneemt of de tokenwaarde daalt, kan het systeem snel instorten. Als rendement niet wordt gegenereerd uit echte economische activiteit, zoals transactiekosten of rente-inkomsten, maar uit nieuwe inleg, kan het duiden op een Ponzi scheme.

Andere voorbeelden binnen DeFi zijn yield-platformen zonder transparant verdienmodel en projecten die extreem hoge, vaste rendementen beloven zonder duidelijk onderliggend businessmodel.

Nep-ICO’s (Initial Coin Offerings)

Bij ICO’s zijn soms Ponzi schemes betrokken, omdat het relatief eenvoudig is om een dergelijk project op te zetten. Er worden hoge verwachtingen gewekt over een baanbrekende innovatie, maar achter de schermen gebeurt er weinig. Er is in werkelijkheid geen groot team bezig met het bouwen van een nieuw en baanbrekend platform, of men is niet transparant en schetst geen realistisch businessmodel. In plaats van waarde te creëren, ligt de nadruk op agressieve marketing en snelle prijsstijgingen. In Ponzi-achtige varianten wordt nieuw kapitaal gebruikt om eerdere investeerders uit te betalen of om kunstmatig vertrouwen in het project te wekken. Zodra de instroom stopt, blijkt dat er geen onderliggende waarde is die het systeem ondersteunt.

Hoe herken je een Ponzi scheme?

Niemand wil investeren in een Ponzi scheme. Maar hoe herken je een Ponzi scheme? Hieronder de meest voorkomende kenmerken:

• Beloftes van gegarandeerde of extreem stabiele rendementen
  Ponzi schemes beloven vaak stabiele en gegarandeerde rendementen. Legitieme projecten laten de risico’s duidelijk zien en geven ook aan dat opbrengsten niet gegarandeerd zijn, maar afhangen van verschillende factoren. Gegarandeerde rendementen, ongeacht de marktomstandigheden, zijn een red flag.
• Onrealistisch hoge opbrengsten met “laag risico”
  Het beloven van hoge rendementen (zeker in combinatie met zekerheid) is een red flag op zich. Wanneer een investering uitzonderlijk hoge winsten belooft zonder noemenswaardig risico, is er vaak sprake van misleiding.
• Onduidelijkheid over hoe winst daadwerkelijk wordt gegenereerd
  Als het onduidelijk blijft waar het rendement precies vandaan komt, of als uitleg vaag en ontwijkend is, ontbreekt mogelijk een echte economische basis.
• Complexe of geheimzinnige strategieën die niet controleerbaar zijn
  Oplichters proberen je te verleiden met ingewikkelde en exclusieve strategieën, zonder daar daadwerkelijk transparant over te zijn. Gebrek aan transparantie bemoeilijkt controle en vergroot het risico.
• Problemen of vertragingen bij opnames
  Problemen bij het opnemen van tegoeden, of steeds nieuwe eisen en voorwaarden, kunnen wijzen op een Ponzi scheme. Dit is vaak het geval wanneer een project moeite begint te krijgen met het aantrekken van nieuwe deelnemers.
• Sterke focus op het aantrekken van nieuwe investeerders
  In plaats van het bouwen van fundamentele waarde, is het project vooral bezig met het aantrekken van nieuwe investeerders. Deze zijn tenslotte nodig om vroege investeerders uit te betalen.

Wat is het verschil tussen een Ponzi scheme en een piramidespel?

Het verschil tussen een Ponzi scheme en een piramidespel zit hem in het feit dat er in een Ponzi scheme vaak één of meerdere organisatoren zitten die nieuwe deelnemers proberen aan te trekken in ruil voor hoge rendementen, terwijl in een piramidespel investeerders extra inkomsten worden beloofd als zij nieuwe investeerders werven.

Beide systemen wekken vertrouwen door te verwijzen naar de hoge winsten die vroege deelnemers hebben behaald, maar dan op een iets andere manier. Ze hebben dus veel overlap met elkaar. Toch verschillen ze fundamenteel in structuur en werking.

Een Ponzi scheme werkt met hoge rendementen uit je investering als drijfveer, terwijl een piramidespel het actief werven van nieuwe deelnemers, die instapgeld moeten betalen, als drijfveer heeft.

De grootste verschillen op een rij:

Conclusie

Een Ponzi scheme is een frauduleuze constructie die draait om het uitbetalen van bestaande investeerders met geld van nieuwe deelnemers. Zolang de instroom blijft groeien, lijkt het systeem winstgevend en betrouwbaar. In werkelijkheid ontbreekt echter iedere vorm van echte economische waardecreatie, waardoor instorting onvermijdelijk is zodra de groei afneemt.

Door de geschiedenis heen hebben Ponzi schemes zich telkens aangepast aan nieuwe markten en technologieën, van postcoupons en hedgefondsen tot crypto en DeFi. Hoewel de vorm verandert, blijft de kern hetzelfde: hoge, vaak gegarandeerde rendementen zonder transparant en duurzaam verdienmodel.

Voor investeerders is kritisch denken daarom essentieel. Begrijp waar rendement vandaan komt, wees alert op onrealistische beloftes en investeer alleen in projecten waarvan het businessmodel helder en controleerbaar is. Wanneer rendement afhankelijk is van nieuwe instroom in plaats van echte waardecreatie, is voorzichtigheid geboden.